Yoga Vasistha — Upashama Prakarana (Dissolution), Sarga 89, Verses 16–68

तत्त्वज्ञोऽवाप्यतत्त्वज्ञो यः कालद्रव्यकर्मभिः । यथाक्रमं प्रयतते तस्योर्ध्वत्वादि सिद्ध्यति ॥ १६ ॥ आत्मवानिह सर्वस्मादतीतो विगतैषणः । आत्मन्येव हि संतुष्टो न करोति न चेहते ॥ १७ ॥ न तस्यार्थो नभोगत्या न सिद्ध्या न च भोगकैः । न प्रभावेण नो मानैर्नाशामरणजीवितैः ॥ १८ ॥ नित्यतृप्तः प्रशान्तात्मा वीतरागो विवासनः । आकाशसदृशाकारस्तज्ज्ञ आत्मनि तिष्ठति ॥ १९ ॥ अशङ्कितोपयातेन दुःखेन च सुखेन च । तृप्यत्यपगतासङ्गो जीवेन मरणेन च ॥ २० ॥ समुद्रः सरितेवान्तः क्रमसंप्राप्तवस्तुना । समेन विषमेणापि तिष्ठत्यात्मानमर्चयन् ॥ २१ ॥ नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ २२ ॥ यस्तु वाऽभावितात्मापि सिद्धिजालानि वाञ्छति । स सिद्धिसाधकैर्द्रव्यैस्तानि साधयति क्रमात् ॥ २३ ॥ सिद्ध्यतीत्थमिदं युक्त्यैवेत्ययं नियतेः क्रमः । त्र्यक्षादिभिः सुरवरैर्व्यर्थीकर्तुं न शक्यते ॥ २४ ॥ स्वभाव एष वस्तूनां स्वतःसिद्धिर्हि नान्यतः । नियतिं न जहात्येव शशाङ्क इव शीतताम् ॥ २५ ॥ सर्वज्ञोऽपि बहुज्ञोऽपि माधवोऽपि हरोऽपि च । अन्यथा नियतिं कर्तुं न शक्तः कश्चिदेव हि ॥ २६ ॥ द्रव्यकालक्रियामन्त्रप्रयोगाणां स्वभावजाः । एतास्ताः शक्तयो राम यद्व्योमगमनादिकम् ॥ २७ ॥ यथा विषाणि निघ्नन्ति मदयन्ति मधूनि च । वमयन्ति च शुक्तानि मदनानि फलानि च ॥ २८ ॥ तथा स्वभाववशतो द्रव्यकालक्रियाक्रमाः । नियतं साधयन्त्याशु प्रयोगं युक्तियोजिताः ॥ २९ ॥ एतस्मात्समतीतस्य त्यक्ताविद्यस्य राघव । आत्मज्ञानस्य नास्त्यत्र कर्तृताकर्तृतानघ ॥ ३० ॥ द्रव्यदेशक्रियाकालयुक्तयः साधुसंविदः । परमात्मपदप्राप्तौ नोपकुर्वन्ति काश्चन ॥ ३१ ॥ यस्येच्छा विद्यते काचित्स सिद्धिं साधयत्यलम् । आत्मज्ञस्य तु पूर्णस्य नेच्छा संभवति क्वचित् ॥ ३२ ॥ सर्वेच्छाजालसंशान्तावात्मलाभोदयो हि यः । तद्विरुद्धा कथं कस्मादिच्छा संजायतेऽनघ ॥ ३३ ॥ यथोदेति च यस्येच्छा स तया यतते तथा । यथाकालं तदाप्नोति ज्ञो वाप्यज्ञतरोऽपि वा ॥ ३४ ॥ वीतहव्येन यतितं नो ज्ञानेच्छेन किंचन । ज्ञानेच्छेनाशु यतितं प्रोत्थितोऽसौ यथा वने ॥ ३५ ॥ एवं कालक्रियाकर्मद्रव्ययुक्तिस्वभावजाः । यथेच्छमेव सिद्ध्यन्ति सिद्धयः स्वाः क्रमार्जिताः ॥ ३६ ॥ याः फलावलयो येन संप्राप्ताः सिद्धिनामिकाः । तास्तेनाधिगता राम निजात्प्रयतनद्रुमात् ॥ ३७ ॥ महतां नित्यतृप्तानां तज्ज्ञानां भावितात्मनाम् । ईहितं संप्रयातानां नोपकुर्वन्ति सिद्धयः ॥ ३८ ॥ श्रीराम उवाच । अयं मे संशयो ब्रह्मन्वीतहव्यस्य सा तनुः । क्रव्यादैर्न कथं भुक्ता कथं क्लिन्ना न भूतले ॥ ३९ ॥ तदैव वीतहव्योऽसौ कथं वनगतः प्रभो । विदेहमुक्ततां शीघ्रं यथावदिति मे वद ॥ ४० ॥ श्रीवसिष्ठ उवाच । या संविद्वलिता साधो वासनामलतन्तुना । सुखदुःखदशादाहभागिनी भवतीह सा ॥ ४१ ॥ निर्मुक्तवासना शुद्धसंविन्मात्रमयी तु सा । तनुस्तिष्ठति तच्छेदे शक्ता नेह हि केचन ॥ ४२ ॥ श्रृणु युक्त्या कया योगी तनुच्छेदादिविभ्रमैः । नाक्रम्यते महाबाहो बहुवर्षशतैरपि ॥ ४३ ॥ चेतः पदार्थे पतति यस्मिन्यस्मिन्यदा यदा । तन्मयं तद्भवत्याशु तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा ॥ ४४ ॥ तथा दृष्टारि हि मनो विकारमुपगच्छति । दृष्टमित्रं सुहृद्यत्वं स्वयमित्यनुभूयते ॥ ४५ ॥ रागद्वेषविहीने तु पथिके पादपे गिरौ । भवत्यरागद्वेषं च स्वयमित्यनुभूयते ॥ ४६ ॥ मृष्टे लौल्यमुपादत्ते दुर्भोज्ये याति निःस्पृहम् । वैरस्यं याति कटुनि स्वयमित्यनुभूयते ॥ ४७ ॥ समसंविद्विलासाढ्ये यद्यदा यतिदेहके । हिंस्रचेतः पतत्याशु समतामेति तत्तदा ॥ ४८ ॥ समसङ्गविमुक्तत्वाच्छेदादौ न प्रवर्तते । पान्थो व्यर्थं पथि ग्रामे यथा ग्रामीणकर्मणि ॥ ४९ ॥ योगिदेहसमीपात्तु गत्वा प्राप्नोति हिंस्रताम् । यद्यद्भवति तत्राशु तथारूपं न संशयः ॥ ५० ॥ इति हिंस्रैर्मृगव्याघ्रसिंहकीटसरीसृपैः । न च्छिन्ना वीतहव्यस्य तनुर्भूतलशालिनी ॥ ५१ ॥ सर्वत्र विद्यते संवित्काष्ठलोष्टोपलादिके । सत्तासामान्यरूपेण संस्थिता मूकबालवत् ॥ ५२ ॥ पोप्लूयमाना तरला केवलं परिदृश्यते । तन्वी पुर्यष्टकेष्वेव प्रतिबिम्बजलेष्विव ॥ ५३ ॥ तेन भूजलवाय्वग्निसंवित्त्या समरूपया । निर्विकारं तनुर्नीता वीतहव्यस्य राघव ॥ ५४ ॥ अन्यच्च श्रृणु मे राम स्पन्दो नाशस्य कारणम् । विकारः स च चित्तोत्थो वातजो वा जगत्स्थितौ ॥ ५५ ॥ प्राणानां प्राणनं स्पन्दस्तच्छान्तौ ते दृषत्समाः । यतः स्थिता धारणया तेनानष्टास्य सा तनुः ॥ ५६ ॥ सबाह्याभ्यन्तरं स्पन्दश्चित्तजो वातजोऽथवा । न यस्य विद्यते तस्य दूरस्थौ प्रकृतिक्षयौ ॥ ५७ ॥ सबाह्याभ्यन्तरे शान्ते स्पन्दे तत्त्वविदां वर । धातवः संस्थितिं देहे न त्यजन्ति कदाचन ॥ ५८ ॥ संशान्ते देहप्रस्पन्दे चित्तवातमये तथा । धातवो मैरवं स्थैर्यं यान्ति संस्तम्भितात्मकाः ॥ ५९ ॥ तथा च दृश्यते लोके स्पन्दशान्तौ दृढा स्थितिः । दारूणामिव धीराणां शवाङ्गानामचोपता ॥ ६० ॥ इति वर्षसहस्राणि देहा जगति योगिनाम् । न क्लिद्यन्ते न भिद्यन्ते मग्नवज्जलदा इव ॥ ६१ ॥ तदैव वीतहव्योऽसौ श्रृणु किं नोपशान्तवान् । देहमुत्सृज्य तत्त्वज्ञो ज्ञातज्ञेयवतां वरः ॥ ६२ ॥ ये हि विज्ञातविज्ञेया वीतरागा महाधियः । विच्छिन्नग्रन्थयः सर्वे ते स्वतन्त्रास्तनौ स्थिताः ॥ ६३ ॥ दैवं वापि च कर्माणि प्राक्तनान्यैहिकानि च । वासना वा न तेषां तच्चेतो नियमयन्त्यलम् ॥ ६४ ॥ तेन तत्त्वविदां तात काकतालीयवन्मनः । यद्यद्भावयति क्षिप्रं तत्तदाशु करोत्यलम् ॥ ६५ ॥ काकतालीययोगेन वीतहव्यस्य संविदा । सांप्रतं जीवितं बुद्धं तदेवाशु स्थिरीकृतम् ॥ ६६ ॥ यदा तु तस्य प्रतिभा विदेहोन्मुक्ततां गता । तदा विदेहमुक्तोऽभूदसौ स्वातन्त्र्यसंस्थितिः ॥ ६७ ॥ विगतवासनमाशु विपाशतामुपगतं मन आत्मतयोदितम् । यदभिवाञ्छति तद्भवति क्षणात्सकलशक्तिमयो हि महेश्वरः ॥ ६८ ॥