Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 142, Verses 1–46

मुनिरुवाच । वर्तमाने तदा तस्मिन्कष्टे संभ्रान्तसंभ्रमे । उह्यमानोऽहमत्यन्तं खेदमभ्यागतोऽभवम् ॥ १ ॥ अचिन्तयं तत्स्वप्नोऽयं परस्य हृदये मम । तदतः परिनिर्वामि दुःखं पश्यामि किं मुधा ॥ २ ॥ व्याध उवाच । किंस्वित्स्यात्स्वप्न इत्येव किल संदेहशान्तये । प्रविष्टो हृदयं तस्य किं तं निर्णीतवानसि ॥ ३ ॥ किमेतद्भवतां दृष्टं हृदये क्व महार्णवः । जठरे कल्पवातः किं हृदि कल्पानलः कथम् ॥ ४ ॥ द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । कथं हृदि जगन्नाम कथयेति यथास्थितम् ॥ ५ ॥ मुनिरुवाच । अकारणत्वात्सर्गादावेवानुत्पादतः स्फुटात् । अज्ञातौ सर्गशब्दार्थावेव न स्तो मनागपि ॥ ६ ॥ तच्चैतौ सर्वशब्दार्थौ त्वज्ञातौ परमात्मनि । यतस्तत्पदमज्ञानज्ञानात्मकमनामयम् ॥ ७ ॥ अतः सुभग सिद्धान्ते त्वत्पक्षे बोधमागते । मौर्ख्यशान्तावनाद्यन्ते पदे परमपावने ॥ ८ ॥ वच्मीदं मूढसंवित्तौ यदिद तन्न वेद्म्यहम् । वस्त्ववस्तुजमाभातं बोधमात्रमिदं ततम् ॥ ९ ॥ क्व शरीरं क्व हृदयं क्व स्वप्नः क्व जलादि च । क्व बोधो बोधविच्छित्तिः क्व जन्ममरणादि च ॥ १० ॥ स्वच्छं चिन्मात्रमस्तीह तन्नाम यदपेक्षया । स्थूलमेव खमप्यद्रिरणूनां निकटे यथा ॥ ११ ॥ स्वभावात्स चिदाकाशः किंचिच्चेतति चिन्तया । खमेव वपुराकाशं यत्तद्वेत्ति जगत्तया ॥ १२ ॥ यथा स्वप्ने पुरतया चिदेवाभाति केवला । न तु किंचित्पुराद्येवं जगच्चिन्मात्रमेव खे ॥ १३ ॥ इदं शान्तमनाभातमनन्यन्नैतदात्मनि । चिति दृशौ तमसि खे चक्रकादीव भाति ते ॥ १४ ॥ अस्माकं तु न चाभानं न चासन्न च सन्न खम् । अनाकारमनाद्यन्तमेकं चिद्व्योम केवलम् ॥ १५ ॥ भात्यकारणकं स्वप्ने शुद्धौ द्रष्टैव केवलः । तेनात्र कारणाभावो न द्रष्टास्ति न दर्शनम् ॥ १६ ॥ शुद्धं किमपि तद्भाति स्वानुभूतमपि स्फुटम् । यदवाच्यमनाद्यन्तमेकं द्वैतैक्यवर्जितम् ॥ १७ ॥ एकः कालो यथा कल्पः प्रकाशश्चोभयात्मकः । बीजं वा फलपुष्पान्तं ब्रह्म सर्वात्मकं तथा ॥ १८ ॥ यदन्यस्य महत्कुड्य तदन्यस्यामलं नभः । दृष्टमेतत्स्थिरस्वप्नसंकल्पभ्रमभूमिषु ॥ १९ ॥ स्वच्छं तदा तदात्मैकं भाति चिन्मात्र खं यथा । स्वप्ने जागृतिवत्तद्वज्जाग्रत्स्वप्नेऽपि नान्यथा ॥ २० ॥ अदृश्ये पवने यद्वददृश्यं सौरभं स्थितम् । चिन्मात्रेऽप्रतिघे तद्वज्जगदप्रतिघं स्थितम् ॥ २१ ॥ समस्तमननत्यागे योऽसि सोऽसि निरामयः । बहिरन्तरनन्तात्मा सुस्थितोऽपि निरन्तरम् ॥ २२ ॥ व्याध उवाच । भगवन्प्राक्तनं कर्म केषामिह हि विद्यते । केषां न विद्यते तद्वद्विनापि भवतः कथम् ॥ २३ ॥ मुनिरुवाच । सर्गादिषु स्वयं भान्ति ब्रह्माद्या ये स्वयंभुवः । विज्ञप्तिमात्रदेहास्ते न तेषां जन्मकर्मणी ॥ २४ ॥ तेषामस्ति न संसारो न द्वैतं न च कल्पनाः । विशुद्धज्ञानदेहास्ते सर्वात्मानः सदा स्थिताः ॥ २५ ॥ सर्गादौ प्राक्तनं कर्म विद्यते नेह कस्यचित् । सर्गादौ सर्गरूपेण ब्रह्मैवेत्थं विजृम्भते ॥ २६ ॥ यथा ब्रह्मादयो भान्ति सर्गादौ ब्रह्मरूपिणः । भान्ति जीवास्तथान्येऽपि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २७ ॥ किंतु ये ब्रह्मणोऽन्यत्वं बुध्यन्ते सात्त्विकोद्भवाः । अबोधा ये त्वचिदाख्यं बुद्ध्वा द्वैतमिदं स्वयम् ॥ २८ ॥ तेषामुत्तरकालं तत्कर्मभिर्जन्म दृश्यते । स्वयमेव तथा भूतैस्तैरवस्तुत्वमाश्रितम् ॥ २९ ॥ यैस्तु न ब्रह्मणोऽन्यत्वं बुद्धं बोधमहात्मनि । निरवद्यास्त एतेऽत्र ब्रह्मविष्णुहरादयः ॥ ३० ॥ सर्वात्म संविदोऽच्छत्वं ब्रह्मात्मन्येव संस्थितम् । तत्क्वचिज्जीववद्भानं स्वयमात्मनि पश्यति ॥ ३१ ॥ यत्र वेत्ति तु जीवत्वं तत्राविद्येति तिष्ठति । तत्र संसृतिनाम्नात्मा धत्ते रूपं तथास्थितम् ॥ ३२ ॥ स्वयमेव हि कालेन बुद्ध्वा स्वं रूपमात्मनः । स्वयमेव स्वरूपस्थं ब्रह्मैव भवति स्वयम् ॥ ३३ ॥ यथा द्रवत्वादम्ब्वन्तरेति चावर्ततामिव । ब्रह्म चित्त्वात्तथैतीव सर्गतामस्य सर्गकम् ॥ ३४ ॥ ब्रह्मभानमयं सर्गो न स्वप्नो न च जागरः । कस्य कान्यत्र कर्माणि कीदृशानि कियन्ति वा ॥ ३५ ॥ वस्तुतः कर्म नास्त्येव नाविद्यास्ति न सर्गधीः । स्वसंवेदनतः सर्वमसदेव प्रवर्तते ॥ ३६ ॥ ब्रह्मैव सर्गो भूतात्मा कर्म जन्मेति कल्पनाः । स्वयं कुर्वदिदं भाति विभुत्वात्कल्पितार्थभाक् ॥ ३७ ॥ न संभवति जीवस्य सर्गादौ कर्म कस्यचित् । पश्चात्स्वकर्म निर्माय भुङ्क्ते कल्पनया स चित् ॥ ३८ ॥ जलावर्तस्य को देहः कानि कर्माणि चोच्यताम् । यथाम्बुमात्रमावर्तो ब्रह्ममात्रं तथा जगत् ॥ ३९ ॥ यथा स्वप्नेषु दृष्टानां न प्राक्कर्म नृणां भवेत् । आदिसर्गेषु जीवानां तथा चिन्मात्ररूपिणाम् ॥ ४० ॥ सर्गे सर्गतया रूढे भवेत्प्राक्कर्मकल्पना । पश्चाज्जीवा भ्रमन्तीमे कर्मपाशवशीकृताः ॥ ४१ ॥ सर्ग एव न सर्गोऽयं ब्रह्मेत्थं किल तिष्ठति । यत्र तत्र क्व कर्माणि कानि वा कस्य तानि वा ॥ ४२ ॥ अपरिज्ञानमात्रं यत्स्वयं वै परमात्मनः । तदेतत्कर्म बन्धाय तत्तज्ज्ञस्योपशाम्यति ॥ ४३ ॥ यावद्यावत्परिज्ञानं पण्डितस्य प्रवर्तते । तावत्तावत्तदैवास्य कर्म शाम्यति बन्धनम् ॥ ४४ ॥ यन्नाम किल नास्त्येव तच्छान्तौ का कदर्थना । परमार्थादृते बन्धः किंचिन्नाम न विद्यते ॥ ४५ ॥ तावन्माया भवभयकरी पण्डितत्वं न यावत्तत्पाण्डित्यं पतसि न पुनर्येन संसारचक्रे । यत्नं कुर्यादविरतमतः पण्डितत्वेऽमलात्मज्ञानोदारे भयमितरथा नैव वः शान्तिमेति ॥ ४६ ॥