Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 136, Verses 12–33

मुनिः शापमदात्तस्य महाकारतयाश्रमः । त्वया यन्नाशितो मृत्वा भव त्वं मशकोऽधमः ॥ १२ ॥ स तच्छापहुताशोऽथ तस्मिन्नेव तदा क्षणे । असुरं भस्मसाच्चक्रे जलमौर्व इवानलः ॥ १३ ॥ निराकारं निराधारमाकाशवलयोपमम् । चित्तं किंचिदिवाचेत्यमासीच्चेतनमासुरम् ॥ १४ ॥ तदेकत्वं ययौ साम्याद्भूताकाशेन चेतनम् । तदास्पदेन तत्राथ वायुना चैकतां ययौ ॥ १५ ॥ आसीच्चेतनवातात्माऽभविष्यत्प्राणिनामकः । रजसा पयसा व्याप्तस्तेजसा नभसाणुना ॥ १६ ॥ स पञ्चतन्मात्रमयश्चिन्मात्रलवकोऽणुकः । स्पन्दमाप स्वभावेन व्योम्नि वातलवो यथा ॥ १७ ॥ अथ तस्यानिलान्तस्थं चेतनं तद्व्यबुध्यत । कालानिलजलैर्भूमौ बीजमङ्कुरकृद्यथा ॥ १८ ॥ शुद्धशापविदन्तस्था मशकत्वविदास्य चित् । वेधिता मशकाङ्गानि विदित्वा मशकोऽभवत् ॥ १९ ॥ स्वेदजस्याल्पदेहस्य निःश्वासनिपतत्तनोः । द्वे तस्य मशकस्येह दिने भवति जीवितम् ॥ २० ॥ श्रीराम उवाच । प्राणिनामिह सर्वेषां योन्यन्तरज एव किम् । समुद्भवः संभवति किमुतान्योऽपि वा प्रभो ॥ २१ ॥ श्रीवसिष्ठ उवाच । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां द्विधा भवति संभवः । एको ब्रह्ममयोऽन्यस्तु भ्रान्तिजस्ताविमौ श्रृणु ॥ २२ ॥ पूर्वरूढजगद्भ्रान्तिभूततन्मात्ररञ्जनात् । भूतानां संभवः प्रोक्तो भ्रान्तिजो दृश्यसङ्गतः ॥ २३ ॥ अभातायां जगद्भ्रान्तौ भूतभावः स्वयं भवन् । यः स ब्रह्ममयः प्रोक्तः संभवो न स योनिजः ॥ २४ ॥ एवं स्थिते स मशको जगद्भ्रान्तिवशोत्थितः । न तु ब्रह्मोत्थितस्तस्य राम चेष्टाक्रमं श्रृणु ॥ २५ ॥ क्षमेक्षुशष्पकक्षादिपुञ्जगुञ्जेषु गुञ्जता । स्वायुषोऽर्धं दिनं तेन सर्वं भुक्तं विवल्गता ॥ २६ ॥ शाद्वलोदरदोलायां दोलनं बाललीलया । चिरमारब्धमेतेन सार्धं मशिकया स्वयम् ॥ २७ ॥ दोलाश्रमार्तस्तत्रासौ यावद्विश्राम्यति क्वचित् । तावद्धरिणपादाग्रगिरिपातेन चूर्णितः ॥ २८ ॥ हरिणाननसंदर्शत्यक्तप्राणतया तया । पूर्वक्रमगृहीताक्षः स जातो हरिणस्ततः ॥ २९ ॥ विहरन्हरिणोऽरण्ये व्याधेन धनुषा हतः । व्याधाननगदृष्टित्वात्संजातो व्याध एव सः ॥ ३० ॥ व्याधो वनेषु विहरन्संयातो मुनिकाननम् । तत्र विश्रान्तवान्सङ्गान्मुनिना प्रतिबोधितः ॥ ३१ ॥ भ्रान्तः किमिदमादीर्घदुःखाय धनुषा मृगान् । हंसि पासि न कस्मात्त्वं तन्त्रं जगति भङ्गुरे ॥ ३२ ॥ आयुर्वायुविघट्टिताभ्रपटलीलम्बाम्बुवद्भङ्गुरं भोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदामनीचञ्चलाः । लोला यौवनलालना जलरयः कायः क्षणापायवान्पुत्र त्रासमुपेत्य संसृतिवशान्निर्वाणमन्विष्यतां ॥ ३३ ॥