Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 159, Verses 13–70

तेनेत्युक्ते मया प्रोक्तं देव खिन्नोऽस्मि संसृतेः । मुच्येयं शीघ्रमित्युक्तं श्रुत्वोवाच ततो मम ॥ १३ ॥ विशुद्धात्मा त्वरूपोऽहमिति चैव हुताशनात् । वरं गृहाणेत्युक्ते स ततोऽन्यं याचितो मया ॥ १४ ॥ इन्द्र उवाच । तवेयं मृगयोन्यन्तश्चिरं संसरते चितिः । अवश्यं भवितव्योऽर्थ इति दृष्टो मया तव ॥ १५ ॥ मृगो भूत्वा महापुण्यां तां सभां समवाप्तवान् । यस्यां तदहतं ज्ञानं मदुक्तं बोधमेष्यति ॥ १६ ॥ तदेवं तत्र हरिणो भवार्तस्त्वं भवावनौ । आत्मोदन्तमिदं वन्ध्यं सकलं संस्मरिष्यसि ॥ १७ ॥ स्वप्नभ्रममिवाशेषसंकल्परचितोपमम् । परलोकानुभूतार्थकथायातार्थसंनिभम् ॥ १८ ॥ यदा तु मृगतोन्मुक्तः पुरुषस्त्वं भविष्यसि । ज्ञानाग्निदग्धदेहान्ते तदा हृत्स्थं स्फुरिष्यति ॥ १९ ॥ तेन तां त्वमविद्याख्यां भ्रान्तिं त्यक्त्वा चिरं स्थिताम् । भविष्यसि विनिर्वाणो गतस्पन्द इवानिलः ॥ २० ॥ इत्युक्ते तेन देवेन तदैव प्रतिभोदभूत् । ममायं हरिणोऽस्मीति वनेऽस्मिन्निति निश्चिता ॥ २१ ॥ ततः प्रभृति संपन्नस्तत्रैवान्तरकोणके । हरिणोऽहं गिरिवरे तृणदूर्वाङ्कुराशनः ॥ २२ ॥ ततः सीमान्तसामन्तमागतं मृगयार्थिनम् । दृष्ट्वाहमेकदा भीतः पलायनपरोऽभवम् ॥ २३ ॥ ततस्तेन समाक्रम्य गृहं नीत्वा दिनत्रयम् । संस्थाप्य तव लीलार्थमिहानीतो रघूद्वह ॥ २४ ॥ एष ते कथितः सर्वं आत्मोदन्तो मयानघ । संसारमायाप्रतिमो नानाश्चर्यरसान्वितः ॥ २५ ॥ अविद्यैवमनन्तेयं शाखाप्रसरशालिनी । आत्मज्ञानादृते नैव केनचिन्नाम शाम्यति ॥ २६ ॥ श्रीवाल्मीकिरुवाच । यदा विपश्चिदित्युक्त्वा तत्र तूष्णीं स्थितः क्षणात् । समवोचत्तदा रामस्तमनिन्द्यमतिस्त्विदम् ॥ २७ ॥ श्रीराम उवाच । एवं पश्यत्यसंकल्पो योऽन्यसंकल्प आत्मनि । मृगश्चेद्दृश्यतां यातः कथं सर्गे वद प्रभो ॥ २८ ॥ विपश्चिदुवाच । महाशवं यत्पतितं यस्मिञ्जगति भूतले । तां भुवं पूर्वमिन्द्रेण यज्ञगर्वेण गच्छता ॥ २९ ॥ पादेनाभिहतो व्योम्नि दुर्वासा ध्यानसंस्थितः । गतासुरित्यविज्ञानात्तेनासौ कुपितोऽशपत् ॥ ३० ॥ शक्र शक्रावनितलं ब्रह्माण्डप्रतिमं शवम् । अचिरेण महाघोरं तव चूर्णीकरिष्यति ॥ ३१ ॥ मामिमं शवबुद्ध्या त्वं यदतिक्रान्तवानतः । शापेन ममतां पृथ्वीं शीघ्रमासादयिष्यसि ॥ ३२ ॥ मृगार्थं तेन मुनिना तथा देवेति सद्यथा । तत्तया कथयाऽऽयातं सदैव विषयं दृशाम् ॥ ३३ ॥ वस्तुतस्तु न चैकं सन्न द्वितीयं न चाप्यसत् । सा तथा प्रतिभोदेति किं सत्किमथवाप्यसत् ॥ ३४ ॥ अन्यच्च राघवे मां तां युक्तिं त्वमपरां श्रृणु । एतस्मिन्नयसंदर्भे सुस्फुटप्रतिपत्तये ॥ ३५ ॥ यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यत्सर्वं सर्वतश्च यत् । ब्रह्म तस्मिन्महाभाग किं न संभवतीह हि ॥ ३६ ॥ संकल्पजातं नान्योन्यं मिलतीत्युपपद्यते । संकल्पजातमन्योन्यं मिलतीत्युपपद्यते ॥ ३७ ॥ संकल्पजातमन्योन्यं मिलतीत्यवगम्यते । सर्वात्मनि हि यत्रैव च्छाया तत्रैव चातपः ॥ ३८ ॥ न संभवति चेत्तत्तत्कथं सर्वात्मतामियात् । कस्मात्संकल्पनगरं न मिथः श्लिष्यतीति सत् ॥ ३९ ॥ मिथश्च श्लिष्यतीत्येवमपि सत्सर्वरूपिणि । न तदस्ति न यत्सत्यं न तदस्ति न यन्मृषा ॥ ४० ॥ सर्वत्र सर्वथा सर्वं सर्वदा सर्वरूपिणि । अहो नु विषमा माया मनोमोहविधायिनी ॥ ४१ ॥ विधयः प्रतिषेधाश्च यदेकत्र स्थितिं गताः । ईदृशी ब्रह्मसत्तैषा यदेवात्मानमात्मना ॥ ४२ ॥ तया अनादिः सादिश्चेत्यविद्येत्यनुभूयते । न ज्ञप्तिमात्रकचनं यदि स्याद्भुवनत्रयम् ॥ ४३ ॥ तन्महाकल्पनष्टानां सृष्टिः स्यात्कथमञ्जसा । कथमग्नेः कथं वायोः सत्ता भूमेः कथं भवेत् ॥ ४४ ॥ तस्मात्स्वभावकचनमात्रान्नान्यदृते जगत् । शास्त्राण्यनुभवो लोका आमहाकल्पवादिनाम् ॥ ४५ ॥ येषां प्रमाणं नो सर्वं प्रशस्तैस्तैरलं सताम् । ज्ञप्तिदृष्ट्यानया सर्वं प्रमाणीभवति क्षणात् ॥ ४६ ॥ नान्यया तनु तेनैवमेव सार विदुर्बुधाः । शुद्धा ज्ञप्तिर्ब्रह्मसत्ता त्वविद्यास्मीति चेतनात् ॥ ४७ ॥ स्फुरतीयं जगद्रूपा वातश्रीः स्पन्दनादिव । न कश्चनेह म्रियते जायते न च कश्चन ॥ ४८ ॥ मृतोऽहमिदमस्तीति प्रतिभैव चिदात्मिका । मृतिरत्यन्तनाशश्चेत्तत्सा निद्रा सुखोपमा ॥ ४९ ॥ पुनर्दृश्योपलम्भश्चेन्ननु जीवितमेव तत् । तस्मान्नेहास्ति मरणं तन्नैवेहास्ति जीवितम् ॥ ५० ॥ कस्मिंश्चिन्मात्रकचने द्वयं वाप्यस्ति नैव वा । चेतितं द्वयमप्यस्ति नास्ति द्वयमचेतितम् ॥ ५१ ॥ चेतितं चैकमेवास्ति स्वस्त्यनन्तमतश्चितः । चिन्मात्रव्यतिरेकेण किं नाम वद जीवनम् ॥ ५२ ॥ अदुःखमक्षयत्वात्तदतो दुःखं क्व कस्यचित् । वाच्यं सवाचकं सर्वं यत्र चिद्व्योममात्रकम् ॥ ५३ ॥ तदन्यत्तदनन्यच्च के ते तत्रैकताद्विते । आवर्तादि यथा तोये शरीरादि तथा परे ॥ ५४ ॥ तत्सत्तासंनिवेशात्म कारणानन्यखात्म च । चिद्भानमात्रमव्यग्रं खमेवाप्रतिघं जगत् ॥ ५५ ॥ आश्चर्यं सुघनं व्यग्रं द्रव्यं सप्रतिघं स्थितम् । तथेते भूतिभूर्नास्ति वर्तमानानुभूतिभूः ॥ ५६ ॥ तत्र भ्रान्त्या पिशाचोऽयं भाति खात्मेति बुध्यताम् । यथैतत्खं तथैतत्खमेतत्खमिति खं स्थितम् ॥ ५७ ॥ तथेतो भूरितो भूतमितोऽन्यदिति खं परम् । यैव चिद्भा जगत्सैव नैकतात्र न च द्विता ॥ ५८ ॥ न च प्रतिघता काचिन्न चाप्रतिघरूपता । सर्वमप्रतिघं दृश्यं यथा भूतार्थदर्शिनः ॥ ५९ ॥ तज्ज्ञतातज्ज्ञते चेह न सती नाप्यसत्स्थिती । सत्ये सदसती चैकं काष्ठमौनमतोऽखिलम् ॥ ६० ॥ यद्दृश्यं ब्रह्मतानन्तं तदेव परमं पदम् । इद सर्वं परं ब्रह्ममात्रमित्येव संस्थितम् ॥ ६१ ॥ एवं नामैष चिद्धातुः कचत्येवं यदात्मनि । यस्येदं कचनं व्योम्नो रूपमप्रतिघं जगत् ॥ ६२ ॥ सर्गाद्या मृतजीवानां सर्वत्रैवाङ्गुलेङ्गुले । असंख्याः सन्त्यसंख्यानामदृश्याप्रतिघामिथः ॥ ६३ ॥ अन्योन्यं सिद्धलोकास्ते स्वं यत्र प्राप्य संगताः । परस्परं न पश्यन्ति मिथः प्रोता अपि स्थिताः ॥ ६४ ॥ भवत्याकाश एवैषा दृश्यश्रीर्गगनात्मिका । अनन्यदृष्टा चिद्रूपा स्वप्नवत्स्वात्मद्रष्टृका ॥ ६५ ॥ एषा हि संपरिज्ञाता तिष्ठत्यपि यथास्थितम् । भामात्ररूपनिर्वाणा निशान्ताऽप्रतिभाकृतिः ॥ ६६ ॥ शान्ताशेषविशेषात्म यथास्थितमवस्थितम् । सदसद्वा जगज्जालं परिज्ञानेन शाम्यति ॥ ६७ ॥ यथाब्धिजलबिन्दूनां क्षणविश्लेषसंगमम् । चिदणूनां तथा ब्रह्म वारिधौ स्फुरतां मिथः ॥ ६८ ॥ स्वप्नवद्भाति सर्गश्रीः सर्गादौ चिन्नभोमयी । अतः सर्वमिदं ब्रह्म शान्तमित्युपपद्यते ॥ ६९ ॥ दृष्टान्यनन्तविभवानि मया जगन्ति भुक्तानि कार्यपरिणामविजृम्भितानि । भ्रान्ता दिशो दश बहूनि युगानि यावज्ज्ञानादृते क्षयमुपैति न दृश्यदोषः ॥ ७० ॥