Yoga Vasistha — Nirvana Prakarana Uttara (Liberation, Part 2), Sarga 203, Verses 12–52

विनेदुर्मेदुरोद्दाममुखमारुतपूरिताः । मध्याह्नशङ्खाः कल्पान्तवातपूर्णा इवार्णवाः ॥ १२ ॥ प्रालेयश्रीरिवाब्जेषु घर्मश्रीर्वदनेष्विव । चकार पदमाकीर्णशुद्धमुक्ताफलोपमा ॥ १३ ॥ गृहभित्तिपरावृत्ता सत्त्वसंरम्भमांसला । शब्दश्रीः पूरयामास कर्णमर्ण इवार्णवम् ॥ १४ ॥ पुरन्ध्रीभिर्निदाघौघशान्तये समुदीरिता । उल्ललास नवा पाण्डुकर्पूरजलदावलिः ॥ १५ ॥ स राजा सहसामन्तः सभूपः सपरिच्छदः । सवसिष्ठः समुत्तस्थौ सहरामः स संसदः ॥ १६ ॥ राजानो राजपुत्राश्च मन्त्रिणो मुनयस्तथा । अन्योन्यं पूजिता जग्मुर्मुदिताः स्वं निवेशनम् ॥ १७ ॥ अन्तःपुरगृहाग्रेषु तालवृन्तानिलाहृतैः । कर्पूरधूलिभिरभून्नवैवाम्बुदमालिका ॥ १८ ॥ अथ मध्याह्नतूर्याणां रवे स्फूर्जति भित्तिषु । उवाच वचनं वाक्यकोविदो मुनिनायकः ॥ १९ ॥ सर्वमेव श्रुतं श्राव्यं ज्ञेयं ज्ञातमशेषतः । त्वया राघव भो नास्ति ज्ञातव्यमपरं वरम् ॥ २० ॥ यथा मयोपदिष्टोऽसि यथा पश्यसि शास्त्रतः । यथानुभवसि श्रेष्ठमेकवाक्यं तथा कुरु ॥ २१ ॥ उत्तिष्ठ तावत्कार्याय वयं स्नातुं महामते । मध्याह्नसमयोऽस्माकमयमङ्गातिवर्तते ॥ २२ ॥ अपरं यत्त्वया भद्र स्वाकाङ्क्षाविनिवृत्तये । प्रष्टव्यं तच्छुभं प्रातः प्रष्टव्यं भवता पुनः ॥ २३ ॥ श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्ते मुनिनाथेन राजा दशरथः स्वयम् । पूजयामास तान्सभ्यान्सर्वान्साधून्सपर्यया ॥ २४ ॥ सह रामेण धर्मात्मा मुनिविप्रान्नृपांश्च सः । वसिष्ठाद्युपदिष्टेन क्रमेण व्योमगांस्तथा ॥ २५ ॥ मणिमुक्तागणार्थेन दिव्येन कुसुमेन च । मणिरत्नप्रदानेन मुक्ताहारार्पणेन च ॥ २६ ॥ प्रणयेन प्रणामेन प्रदानेनार्थशालिना । वस्त्रासनान्नपानेन कनकेन तथा भुवा ॥ २७ ॥ धूपेन गन्धमाल्याभ्यां यथोदितमनिन्दितः । पूर्वान्संपूजयामास सर्वानेव महीपतिः ॥ २८ ॥ अथोत्तस्थौ सभामध्यात्सभया सह मानदः । सवसिष्ठादिदेवर्षिः सायमिन्दुरिवाम्बरात् ॥ २९ ॥ ससभोत्थानसमयः ससंरम्भो व्यराजत । जानुदघ्नसुरोन्मुक्तपुष्पसंजातकर्दमः ॥ ३० ॥ संघट्टाघट्टकेयूररत्नचूर्णारुणावनिः । छिन्नहारस्फुरन्मुक्ताताराजितनिशाम्बरः ॥ ३१ ॥ देवर्षिमुनिविप्रेन्द्रपार्थिवस्पन्दसंकुलः । व्यग्रभृत्याङ्गनाहस्तकेशचञ्चलचामरः ॥ ३२ ॥ ज्ञानप्रमेयीकरणस्पन्दमानो न दारुणः । शिरःकरत्रिनयनजिह्वेष्वेव विराजितः ॥ ३३ ॥ परस्परमथापृच्छ्य पूजिताः पेशलोक्तयः । राजानो मुनयश्चैव सर्वे दशरथादयः ॥ ३४ ॥ स्वाश्रमान्साधवो जग्मुस्तुष्टस्निग्धाशया मिथः । लोकसप्तकवास्तव्या देवाः शक्रपुरादिव ॥ ३५ ॥ अन्योन्यं प्रणयात्सर्वे पूजयित्वा यथाक्रमम् । तद्विसृष्टाः स्वमागत्य गृहं चक्रुर्दिनक्रियाम् ॥ ३६ ॥ अथ सर्वे वसिष्ठाद्यास्तथा दशरथादयः । चक्रुर्दिवसकार्याणि राजानो मुनयस्तथा ॥ ३७ ॥ यथाप्राप्तं क्रियां तेषु कृतवत्स्वथ दैवसीम् । क्रमेणाकाशपथिको भास्करोऽस्तमुपाययौ ॥ ३८ ॥ तयैव कथया तेषां रामस्य च महामतेः । प्रबोधवशतः शीघ्रं सा व्यतीयाय शर्वरी ॥ ३९ ॥ उत्सारिततमःपांसुताराकुसुमनिर्भरम् । भुवनं भवनीकुर्वन्नाजगाम दिवाकरः ॥ ४० ॥ करवीरकुसुम्भाभैः करैररुणयन् दिशः । विवेश गगनाम्भोधिमथ बालदिवाकरः ॥ ४१ ॥ राजानो राजपुत्राश्च मन्त्रिणो मुनयस्तथा । वसिष्ठाद्याः समाजग्मुः पुनर्दाशरथीं सभाम् ॥ ४२ ॥ यथाक्रमं यथासंस्थं यथादेशं यथासनम् । सा विवेश सभा तत्र धिष्ण्यश्रीरम्बरे यथा ॥ ४३ ॥ ततो दशरथाद्येषु सुमन्त्रादिषु चाप्यलम् । वसिष्ठं संप्रशंसत्सु मुनिमासनसंस्थितम् ॥ ४४ ॥ वसिष्ठस्य पितुश्चाग्रे राजीवदललोचनः । उवाच राघवो धीमान्मृदुवर्णमिदं वचः ॥ ४५ ॥ श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वज्ञानमहार्णव । सर्वसंदेहपरशो परशोकभयापह ॥ ४६ ॥ श्रोतव्यमपरं किं मे विद्यते वेद्यमेव वा । श्रोतव्यं विद्यते यद्वा तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ४७ ॥ श्रीवसिष्ठ उवाच । राम संप्राप्तबुद्धिस्त्वं श्रोतव्यं ते न विद्यते । कृतकृत्या तवैषा धीः प्राप्तप्राप्या स्थितात्मनि ॥ ४८ ॥ त्वमेव तावत्कथय प्रविचार्य धियात्मना । कीदृशोऽद्य भवानन्तः किं शेषं श्राव्यमस्ति ते ॥ ४९ ॥ श्रीराम उवाच । ब्रह्मन्नेवमहं मन्ये यथाहं कृतकृत्यधीः । निर्वाणोस्मि प्रशान्तोस्मि नाकाङ्क्षा मम विद्यते ॥ ५० ॥ वक्तव्यमुक्तं भवता ज्ञातं ज्ञेयं मयाखिलम् । तव विश्रान्तिमायातु कृतकृत्या सरस्वती ॥ ५१ ॥ अधिगतमधिगम्यं ज्ञेयमाप्तु मयेदं विगतमखिलमैक्यं द्वैतमस्तं प्रयातम् । परिगलितमशेषं दृश्यभेदावभानं ननु निपुणमपास्ताशेषसंसारितास्था ॥ ५२ ॥